डॉ.अ‍ॅड. निहाताई राऊत- अनुभवजन्य आयुष्याची षष्ठयब्दिपूर्ती

palkar5

………………..शैलेश पालकर पोलादपूर, जि.रायगड

अलिबाग येथील सक्रीय, कर्तृत्ववान, नवविचारांनी प्रेरणादायी कणखर व्यक्तीमत्व आदरणीय डॉ.अ‍ॅड. निहाताई राऊत यांच्या वयाची साठी उद्या पूर्णत्वास जात आहे. अनेक विविध उपक्रम आणि भरपूर सामाजिक कार्य करून संपूर्ण कोकणप्रांतात सर्वदूर ख्याती असलेल्या निहाताईंचा लहान भाऊ म्हणून अभिमान वाटावा, असे उत्तुंग व्यक्तीमत्व आहे. नूतन हरिश्चंद्र प्रमोदिनी पाटील असे माता पित्यांचे नाव घेऊन बौध्दीक क्षेत्रात अग्रगण्य वकील मानले जाणारे ऍड. अनिसभाईंसोबत विवाहबध्द होऊन डॉ.ऍड.निहाताई राऊत या ख्यातकिर्त नामोल्लेखापर्यंत मजल मारण्याचे धारिष्टय दाखविण्यात आयुष्याची सर्वसमावेश समाजाची कर्तव्यतापूर्ती साधणारे हे अनमोल व्यक्तीमत्व आहे.

16 जुलै 1961 रोजी कर्जत येथे जन्म झालेल्या निहाताईंच्या आयुष्याची रूपरेखा उत्तुंग आलेखच ठरेल अशी आहे. 35 वर्षे जिल्हा न्यायालय रायगड, अलिबाग अ‍ॅडव्होकेट सिव्हिल आणि फौजदारी कायदा अभ्यासाचा अनुभव असल्याने या काळात 2014 पासून अनैतिक तस्करी प्रतिबंधक कायद्याची जिल्हा समिती असून 2014 पासून सल्लागार मार्गदर्शन चालू आहे. महाराष्ट्र शासन जिल्हा तक्रार समिती कार्यक्षेत्रातील महिलेचे लैंगिक शोषण संबंधी जिल्हा अध्यक्ष म्हणून मार्गदर्शन केले आहे. 2 वर्ष दत्ता पाटील लॉ कॉलेजचे माजी प्राध्यापक, अलिबाग मुंबई विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमानुसार मकर्ेंर्टाईल कायदा व इतर कायद्यांवरील प्राध्यापक.2014 पासून जिल्हा महिला व बालकल्याण समिती. पीडित महिला आणि मुलांसाठी सदस्य कायदेशीर मदत, 2 वर्ष अलिबाग जिल्हा कारागृह समितीच्या माजी सदस्याने तुरूंग प्रशासनातील तुरूंगात व कारागृहातील कैदीच्या सुधारात्मक बाबींसाठी विचारांचे योगदान दिले. 2014 पासून बाल हक्कांच्या संरक्षणावरील जिल्हा कायदेशीर सहाय्यता सेल प्रशिक्षक प्रशिक्षण तसेच 3 वर्षे जिल्हा न्यायालय रायगड अलिबाग मध्यस्थ मेट्रीमोनियल आणि दिवाणी प्रकरणे कौटुंबिक बाबींविषयह कार्य, 2013 पासून पळस्पे ते इंदापूर राष्ट्रीय महामार्ग असोसिएशन कायदेशीर सल्लागार प्रकल्पग्रस्तांना कायदेशीर मदत. 3 वर्षे ‘अमरवाहा’ मानवाधिकार संघटना महाराष्ट्र कायदेशीर सल्लागार मानवी हक्कांच्या मुद्दयांवर कायदेशीर मदत. 2013 पासून राष्ट्रीय महामार्ग प्रकल्प बाधित संघर्ष समिती, रायगड, सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी कायदेशीर सल्लागार प्रकल्पग्रस्तांना कायदेशीर मदत. 2 वर्षे लायन्स क्लब ऑॅफ श्रीबाग, अलिबागचे संस्थापक अध्यक्ष कायदेशीर मदत आणि सामाजिक कार्य करण्यासोबतच 2017 पासून मैत्र युवा पाया. अलिबागचे संस्थापक अध्यक्ष सामाजिक कार्य तसेच क्रिडा क्षेत्रात निहाताईंनी प्रसिध्द क्रिकेटपटू दिलीप वेंगसरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली रायगड महिला क्रिकेटची पहिली टीम स्थापन केली

गेली आणि तीन वर्षे संघाचा कर्णधार राहून सर्वोत्कृष्ट बॅलर सर्वोत्कृष्ट क्षेत्रर आणि सर्वोत्कृष्ट खेळाडू पुरस्कार मिळविला. भारतीय टपाल व तार सेवा खात्यात सेवेत असताना एल.एल.बी. अभ्यासक्रम पूर्ण केला. वडील स्व.एच.पी.पाटील जिल्हा न्यायालय, रायगड येथे कुलसचिव होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली वकीलीचा सराव सुरू केला आहे. त्यामुळे नूतन हरिश्चंद्र प्रमोदिनी पाटील या समाजातील पहिल्या महिला वकील होत्या. यानंतर त्या कायदेशीर व्यावसायिकांचा परिवार आणि शेतीचा वारसा मजबूत असलेल्या अनिसभाईंसोबत विवाहानंतर पतीसह, ज्यांचे पिता आणि आजोबादेखील न्यायशास्त्रांशी संबंधित होते, निहाताईंनी 4 दशकांपूर्वी माझे कार्य सुरू केले आणि कायद्याचा अनुभव केवळ गोळा केला नाही तर सामाजिक-कायदेशीर धोरणे आणि त्यांच्या अंमलबजावणीबद्दल योग्य अंतदृर्ष्टी देखील विकसित केली.

महिला आणि मुले वेगवेगळया प्रकारच्या हिंसाचाराची अधिक शक्यता असते. महिला आणि मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी प्रतिकूल घटनांना आळा घालण्यासाठी कायद्याने योग्य भूमिका बजावली आहे. 2015 पासून  निहाताई महाराष्ट्र सरकारच्या जिल्हा महिला व बालकल्याण समितीचा सदस्य आहेत.  निहाताईंच्या उपक्रमाचे घटक मुख्यत: बचत गट होते. जिल्ह्यातील सुमारे 5000 गटांशी संपर्क साधण्यात आला आणि महिलांकडे लक्ष दिले गेले. पर्यावरणाची संवेदनशीलता, घरगुती व्यवस्थापन, अहिंसक संघर्ष निराकरण यासारख्या सामाजिक स्तराची पर्वा न करता स्त्रियांच्या स्वाभाविक क्षमतांचा भारतीय समाजातील महिलांसाठी काम करताना  निहाताईंना ताण आला. जिथे मुलांचा प्रश्न आहे तो भारतासारख्या राष्ट्राची मोठी संपत्ती आहे.

त्यांची सुरक्षा ही सरकारची प्राथमिकता आहे. बाल कामगार प्रतिबंधक कायदा, अनैतिक तस्करी प्रतिबंधक कायदा, घरगुती हिंसाचार कायदा आणि यासारख्या कृतींमुळे जिल्ह्यासह विविध स्तरांवर समित्या स्थापन करणे अनिवार्य झाले आहे. जिल्हास्तरीय या शासकीय समित्यांवरील  निहाताईंच्या निवडीमुळे त्यांना महिला व मुलांसाठी नवीन कल्पना राबविण्यास मदत झाली. त्यांच्या सर्जनशील क्षमतेत या समुदायाच्या मध्यस्थीबाबत निहाताईंच्या कार्यपध्दतीनुसार सर्वोत्कृष्ट बदल झाले किंवा मोठया प्रमाणात वर्धित झाले.

राज्य शासनाने स्थापन केलेल्या जिल्हा विधी सहायता कक्षाचे उद्दीष्ट गरजूंना कायदेशीर मदत तसेच समुदायाच्या कायदेशीर समाजीकरणापर्यंत पोहोचविणे आहे.  निहाताईंना समिती सदस्याच्या कार्यक्षमतेत नेतृत्व करण्यासाठी निवडले गेले. रायगड जिल्ह्यातील स्वयंसेवी संस्थांच्या सहकार्याने कक्षामार्फत 1000 हून अधिक व्याख्याने व इतर प्रकल्प हाती घेण्यात आले. अंगीकृत केलेल्या पध्दती निहाताईंच्या होत्या आणि स्पष्ट परिणाम प्राप्त झाले.

गेल्या तीन वर्षांपासून जिल्हा कारागृह समितीच्या कामकाजामुळे आतापर्यंत कैद्यांना कायदेशीर मदत मिळाल्यामुळे, कैद्यांना मोकळेपणाने घेणाऱ्या कैद्यांना, रोजगारास मुक्ती मिळावी या दृष्टीने ठोस आणि प्रमाणित निकाल लागले आहेत. तुरूंगातील कारागृह आणि तुरूंगातील कैदी हे जगाचा विकास किंवा विकसनशील असा समाजातील नाजूक संवेदनशील विषय आहेत. एखाद्या विशिष्ट क्षणी केल्या गेलेला गुन्हा त्या पुरुष अथवा स्त्री आणि कुटुंबासाठी एक कलंक ठरतो. निहाताई कायद्यांतर्गत स्थापन केलेल्या समितीवर काम करीत असताना कैद्यांना कायदेशीर सल्ला आणि विवेकपूर्ण वागणुकीपासून मुक्त होण्यासाठी वेगवेगळया मार्गांनी सल्ला दिला. कायदा हा आपल्या मनुष्यासाठी आहे, हे त्यांच्या मनावर बिंबवले गेलेले तत्त्व होते. विशेषत: समाजातील अल्पसंख्याक गटातील कैद्यांना कायदेशीर सेवा देण्याच्या प्रक्रियेचे अ‍ॅड.निहाताईंनी काम केले. तुरुंगात असलेल्या कैद्यांची संख्या कमी करणे आणि शिव, राम, कृष्ण आणि बुध्द यासारख्या महान भारतीय व्यक्तिमत्त्वांच्या शिकवणींमधून सुधारात्मक सूचना देण्याचा निहाताईंचा अखंड प्रयत्न होता. ऍड.निहा अनिस राऊत या अलिबागच्या जेएसएम महाविद्यालयाच्या उपाध्यक्षा होते. 2016 मध्ये निहाताईंना  समर्पित सामाजिक कार्यासाठी ‘रायगड भूषण’ हा अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाला आहे.

समाजजीवनात सक्रीय राहिलेल्या अ‍ॅड.निहाताईंना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले. गेल्या  वर्षांपासून मी लायन्स क्लब, श्रीबागचे अध्यक्ष असून अनेक समाजभिमुख कार्यक्रम आयोजित करीत आहे. यावर्षी निहाताईंनी तरुणांसाठी मैत्र युवा संघटना स्थापन केली आहे. आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार संघटनेकडून निहाताईंना नवरत्न राष्ट्रीय पुरस्कारदेखील मिळाला आहे. तसेच युनिव्हर्सल ग्लोबल पीस, यूएसए (इंटरनेशनल) ची पदवी तसेच डॉक्टर्स ऑॅफ सोशल वर्क तसेच सर्टिफिकेट ऑॅफ एक्सलन्स तसेच लायन्स क्लब व मोटिवेशनल लीडर अवॉर्ड इंटरनेशनलकडून ‘तू खरा नायक आहेस’ असा पुरस्कार प्राप्त केला. लायन्स असोसिएशन आणि राज्यस्तरीय कर्तृत्ववान महिला नररत्न गौरव पुरस्कार, मनुष्य बाल विकास अकादमीचा पुरस्कार तसेच अनेक जिल्ह्यांमधून ‘बेस्ट इंटरनॅशनल लायन्स क्लब प्रेसिडेंट’ ही पदवी मिळाली आहे आणि आंतरराष्ट्रीय लायन्सचे अध्यक्ष यांच्या हस्ते ऍड. निहाताईंचा सत्कार करण्यात आला. गेल्याच आठवडयामध्ये लोकमततर्फे अ‍ॅड.निहाताईं अनिस राऊत यांचा कर्तृत्ववान महिला म्हणून सन्मान करण्यात आला.

अ‍ॅड.निहाताईंना पती अ‍ॅड.अनिस यांची प्रोत्साहनात्मक साथ मिळत असताना मुलगा कॅप्टन समीर हे एअर एशियामध्ये पायलट आहेत मुलगी दंतचिकित्सक डॉ. अनीफा तर जावई:जोहेब हे दुबईतील एम.बी.ए. फायनान्स झालेले सुविद्य व्यक्तीमत्व आहे. सून अनम या गृहिणी आहेत तर झीना आणि अनाझा या नातीही आहेत. कुटूंबवत्सल स्वभावाच्या ऍड.निहा अनिस राऊत यांनी संपूर्ण समाजालाच आपले कुटूंब मानून वात्सल्यभाव जोपासला आहे. यामुळे त्यांच्या अनुभवजन्य आयुष्याची षष्ठयब्दिपूर्तीच जणू त्यांच्या विविध पुरस्कारांनी सजलेली दिसून येत आहे.